BÙI GIÁNG - ĐÔI "MẮT BUỒN" CỦA "MỘT KẺ ĐIÊN RỰC RỠ"

“Bỏ trăng gió lại cho đời

Bỏ ngang ngửa sóng giữa lời hẹn hoa”

“Viết đôi lời hay nhiều lời về Bùi Giáng không bằng đọc Bùi Giáng. Đọc Bùi Giáng không bằng giao du với Bùi Giáng. Giao du với Bùi Giáng không bằng sống như Bùi Giáng. Mà sống như Bùi Giáng thì thật vui và thật khó vậy.”

— Bùi Văn Nam Sơn

Thế hệ sau không còn được gặp hay “giao du” với Bùi Giáng, nên để đến gần với người, đành phải đọc người. Đọc người để rồi lạc vào trong những suy đoán: Liệu chân dung người ra sao? Bùi Giáng có thể là ai?

Phỏng rằng:

Bùi Giáng có thể là một kẻ cuồng điên. Bùi Giáng cũng có thể là một “bài thơ lạc vận”. Bùi Giáng có thể là một người “sống giữa đời” có khả năng “lấy mật đắng, ớt cay làm ngọt” (Cung Tích Biền). Bùi Giáng cũng có thể là kẻ “đi cho tới cùng cái sâu thẳm nhất của ngôn ngữ tới đỉnh cao chót vót của nó, sống với nó trong từng mỗi giây phút, trong từng mỗi sát na” (Huỳnh Hữu Ủy), xưa nay có một. Người ta cứ hoài trăn trở:

Bùi Giáng – người là ai?

Nhưng có lẽ, sau cái hành trình dai dẳng cố đi tìm một định danh cho người, người ta không gắng đặt tên, đóng đinh người nữa (vì vũ trụ tâm hồn loài người vốn đã quá bí ẩn, với Bùi Giáng lại càng bí ẩn hơn chăng? Tôi nghe có ai bảo Bùi Giáng chẳng phải người thường), mà đành quay ra học cách cảm người. Người ta thôi tranh cãi, mà đi tìm người, để tìm thấy một đôi “mắt buồn” Bùi Giáng trong những vần thơ:

“Dặm khuya ngất tạnh mù khơi

- Nguyễn Du

Bóng mây trời cũ hao mòn

Chiêm bao náo động riêng còn hai tay

Tấm thân với mảnh hình hài

Tấm thân thể với canh dài bão giông

Cá khe nước cõng lên đồng

Ruộng hoang mang khóc đêm mồng một giêng

Tạ từ tháng chạp quay nghiêng

Âm trang sử lịch thu triền miên trôi”

Bùi Giáng thương mến và kính mộ Nguyễn Du. Có một câu chuyện về người làm tôi nhớ mãi:

“Năm xưa, từng đi dạy Việt văn, giảng về Kiều đến đoạn: Kiều phải hồng trần lưu lạc khắp chốn, Bùi Giáng bỏ lớp đi bộ ra bến xe rồi về thẳng Sài Gòn. Đồ đạc và học trò còn đó, chờ mãi. Nhưng có ai ngờ người đi một mạch, bỏ lớp bỏ trường, bỏ cả tỉnh lỵ suốt mấy năm sau đó. Mãi đến sau hỏi lại, thầy Giáng mới nói: không thể trở lại nơi em Kiều đã một lần hy sinh cho cái trò chơi nhân gian kỳ ảo chỗ liên tồn.”

Thật thế mà Bùi Giáng có lúc cũng xa xót thấy đời mình hệt đời Kiều. Một lần nữa, người biết, mình sống là lao vào cái bể dâu mà mình từng thương xót cho cô Kiều xấu số. Người hi sinh thân mình cho “cái trò chơi nhân gian kì ảo chốn liên tồn”, quay cuồng hỗn mang giữa dòng cuốn xoáy ráo riết của đời sống tựa một giấc “chiêm bao náo nhiệt”, để rồi quay quắt nhận ra: chỉ còn là “bóng mây”, là “trời cũ hao mòn”, là “hai tay” trắng, là “tấm thân thể” tàn tạ, là nỗi niềm “hoang mang khóc”, là thứ người bé nhỏ hữu hạn trước cái “triền miên trôi” của trang thiên thu sử lịch. Quả đúng:

“Sơ sinh phát tiết muộn lời

Tâm hồn như lộc trang đời như điên.”

“Muôn tâu bệ hạ” – Bùi Giáng

Chẳng rõ Bùi Giáng có điên thật hay không nhưng mỗi lần đọc những vần thơ “điên rực rỡ” của ông, người ta từ thấy ngỡ ngàng, ngồ ngộ chuyển sang rung cảm và động lòng. Bùi Giáng chọn bỏ lại tất cả, không vướng bận, không luyến lưu gì kiếp nhân gian bối rối, như cách mà người đã rời đi, băng băng bước mãi, đột ngột và bất ngờ trong giờ học năm xưa:

“Bỏ trăng gió lại cho đời

Bỏ ngang ngửa sóng giữa lời hẹn hoa

Bỏ người yêu bỏ bóng ma

Bỏ hình hài của tiên nga trên trời

Bây giờ riêng đối diện tôi

Còn hai con mắt khóc người một con.”

“Còn hai con mắt khóc người một con”, là một ẩn dụ đầy thấu triệt của Bùi Giáng về sự sống. Người đang có hai con mắt, khóc bằng một con mắt cho người đời – con mắt trí tuệ nhìn thấu lẽ đời, con mắt còn lại là để bày tỏ lòng từ bi, thương lấy chúng sinh. Hay đó là con người nhìn đời bằng “hai con mắt”, đang khóc thương cho những kẻ đang chỉ quan sát đời sống này bằng “một con mắt” mà đắm chìm trong những dằn vặt đớn đau của cõi vô minh?

Suy tư ra sao, đành phải nhường cho độc giả.

Còn Bùi Giáng giờ đây, người và Kiều, và cả Nguyễn Du nữa, họ có gặp nhau không? Không ai biết. Chỉ biết chắc rằng giờ người đã tạm thoát khỏi thứ “bổn phận trời dúi vào tay” nhưng những trăn trở của người vẫn còn vương lại nơi những tấm lòng trần thế.

Tác giả: Anh Thư

Biên tập: Anh Thư