ĐI TÌM TẦM VÓC RODRIGUEZ TRONG "SEARCHING FOR SUGAR MAN" CỦA MALIK BENDJELLOUL

Khi nào người nhạc sĩ sẽ trở nên vĩ đại, bắt đầu từ những ca khúc được tài trợ từ hàng loạt nhà đầu tư lớn hay là khi anh ý thức được tài năng của chính mình? Câu hỏi này dường như đi vào ngõ cụt nếu chỉ được trả lời từ phía cá nhân, phải chăng đây cũng là điều đạo diễn Malik Bendjelloul chờ đợi sau khi đã dựng lên hàng loạt băn khoăn trong lòng người xem trong bộ phim tài liệu: Searching for Sugar men (2012), rằng: Rodriguez, nhân vật chính của bộ phim có thật sự là một nhạc sĩ lớn hay không? Với tôi, tất nhiên là Rodriguez vĩ đại với tư cách của một nhạc sĩ nhưng không chỉ bởi hai lí do đã được nêu phía trên. 

Làm sao để biết Rodriguez là nhạc sĩ lớn, theo tôi cần trả lời cho câu hỏi đầu tiên: anh ta có phải là một nhạc sĩ không, một người nhạc sĩ nhỏ bé và chân thật nhất. Men theo mạch phim đều có thể nhận diện được đáp án nghiêng hẳn về có. Bởi lẽ, ông ấy biết sáng tác nhạc và đã có những ca khúc của riêng mình, thậm chí là hai Album âm nhạc mang tên Cold Fact (1970) và Coming from Reality (1917). Đây là điều kiện cơ bản đầu tiên nhất để một người có thể bước đầu xác định mình, dĩ nhiên để trở nên “lớn” thì cần nhiều yếu tố hơn. Thứ hai, những ca từ của người nhạc sĩ ấy có được công nhận hay không? Rất may mắn Rodriguez đã có được cả hai yếu tố, ông được hai người đồng sản xuất cùng nhận định là “thật điên rồ”, ở thời đó chỉ có Bob Dylan mới có thể viết được những ca từ như vậy. Những câu hỏi khó “How many years can some people exist/ Before they’re allowed to be free” của chủ nhân giải Nobel văn học năm 2016 dường như đã được Rodriguez đáp lại trong bài hát của mình: “This system’s gonna fall soon, to an angry young tune/ And that’s a concrete cold fact”. Dường như, những người nhạc sĩ không chỉ sáng tác âm nhạc, họ còn tạo ra những biểu đạt mới – yếu tố then chốt để phân biệt người nghệ sĩ lớn với một danh xưng nghề nghiệp. Điều này sẽ được chứng minh bởi những luận điểm phía sau. 

Bộ phim bắt đầu từ những cuộc phỏng vấn từ Dennis Coffey và Mike Theodore – hai người đồng sản xuất album Cold Fact, người dân sống xung quanh khu vực Deroit và cả hai người con gái của chính nhạc sĩ. Tuy nhiên, công chúng lại không thường dễ dàng hài lòng với những gì được cung cấp tuyến tính, tùy vào thời đại và nguồn gốc chủng tộc, quốc tịch mà bộ phim nhận được những lời khen – chê khác nhau. Tầm vóc của Rodriguez lần đầu tiên được khẳng định bởi chính cái nhìn tiến bộ của ông về cuộc sống, được thể hiện rõ nhất trong ca từ. Tại Nam Phi thời kì phân biệt chủng tộc, album của ông thậm chí đã trở thành thánh ca cho cuộc cách mạng của những người da trắng theo chủ nghĩa tự do. Nhưng chính phủ bảo thù đã liên tục cấm phát sóng những ca khúc dưới mọi hình thức. Số phận của những bài hát này tất nhiên không phải là trường hợp đầu tiên, ta dễ dàng bắt gặp phản ứng dữ dội của bộ phận những người nắm giữ quyền lực trong tay trước bất kì một yếu tố nào có mầm mống của sự lung lay vị thế của họ, mà nghệ thuật lại thuộc vào hàng bậc nhất cho những “cuộc nổi dậy tinh thần” của con người. Nửa triệu bản được phát hành, bất chấp “truyền hình là cộng sản” và “mọi thứ đều bị cấm đoán. Mọi thứ đều bị kiểm duyệt” , tất nhiên tôi sử dụng con số như một cách chứng minh cho mức độ nổi tiếng, giàu có mà nhạc sĩ có thể nhận được. Nó là đối cực của tiền đề sự bảo thủ, kiềm tỏa của chính quyền, dường như mỗi người Nam Phi đều thấy mình trong ca khúc I Wonder. Họ không thiếu sức mạnh để nổi dậy, họ thiếu người tiên phong và tìm thấy điều đó trong giọng ca của Rodriguez. Câu hát táo bạo nhất được cất lên “I wonder how many times you had sex”, “And I wonder about the loneliness that’s mine” (tạm dịch: Tôi tự hỏi mình đã làm tình bao nhiêu lần”, “Và tôi tự hỏi về nỗi cô đơn của chính mình”). Những ca từ này bị xếp vào hàng không chính thống nhưng lại tác đông đúng vào bộ phận đông đảo nhất: những người da trắng đã thật sự ngột ngạt với chế độ phân biệt chủng tộc đang vào giai đoạn gay gắt nhất, nó nổi loạn hơn bất kì thứ gì khác, con người bắt đầu được tự do khi ý thức được quyền cơ bản của chính mình, quyền được tự do ở những nhu cầu riêng tư, bản năng nhất: làm tình. Bộ phim không đề cập đến liệu có ai khóc vì xúc động, họ đơn giản được cổ vũ để bắt đầu cho một thời kì mới “ông ấy là âm nhạc của cuộc đời chúng tôi. Âm nhạc của ông đã giải phóng những người bị đàn áp, họ biết giận dữ với xã hội từ cụm từ “anti establishment” và không còn mang mặc cảm tội lỗi vì đã làm điều gì đó không tuân theo ý của giới cầm quyền. Chắc hẳn không ai trong bộ phim đủ tự tin để khẳng định sức mạnh của âm nhạc nhưng lịch sử phát triển của nhân loại đã tự chứng minh. Sự ra đời của nước Bỉ chứa đựng trong đó cuộc nổi dậy của người dân sau khi nghe buổi opera “La muette de Portici” do Daniel Auber sáng tác mặc cho vở opera đã bị cấm ở Hà Lan vì những chủ đề về chủ nghĩa dân tộc và cách mạng. Với Rodriguez, dường như con người không khác nhau ở màu da hay giai cấp, ông đã nuôi dạy những đứa trẻ của mình bằng toàn bộ sự bình đẳng, ở Deroit – nơi người ta nói với nhau rằng đừng mơ ước điều gì đó quá xa vời. Thậm chí, album đầu tay của ông còn được nhận xét có tầm ảnh hưởng không khác gì Abbey Road của nhóm nhạc vĩ đại bậc nhất lịch sử: The Beatles, nó thực sự xác quyết một vị trí quan trọng của ông trong lòng người hâm mộ phía bên kia của địa cầu. Đồng thời, góp phần khẳng định tính chất của tính từ “lớn” của nhạc sĩ không nằm ở việc bản thân ông được hậu thuẫn như thế nào mà nằm ở việc tư tưởng, cách thức ông truyền đạt tâm hồn mình đến với công chúng ra sao. 

Tôi muốn đề cập đến tính phổ biến và tính khiêu khích của Album, những người đầu tiên đứng lên nổi dậy lại là ban nhạc trẻ người Afrikaan, họ vượt thoát bằng âm nhạc, ca từ và giai điệu. Như vậy, âm nhạc có thể thôi thúc con người hành động khác đi những gì họ đang cố gắng kìm giữ, âm nhạc có thể giống như một tuyên ngôn đầy hùng hồn như khi M. Luther King đọc bài diễn văn “I have a dream”. Âm nhạc trước hết, nó được trân trọng và được tìm về đúng giá trị của nó trong một cộng đồng những người cũng sẵn sàng làm âm nhạc, nghĩa là nó có tính lan tỏa ở một mức độ nhất định. Và đó là lúc cuộc chống đối phân biệt chủng tộc đầu tiên thực sự xuất hiện trong cộng đồng người Afrikaan. Trong Sugar Men, ca từ là những hình dung chân thực nhất về góc khuất ảm đạm của khu ổ chuột, sự nghèo đói, các chất kích thích “Sliver magic ships, you carry/ Jumpers, coke, sweet Mary Jane” (tiếng lóng chỉ các chất gây nghiện) và “Sugar men” cũng đang muốn nói đến ma túy. Nhân vật trong ca khúc chỉ có đồng xu xanh và khao khát “all those colors to my dreams”, những chất gây nghiện là phương thức duy nhất để họ thấy được những màu sắc vốn chỉ tồn tại trong giấc mơ, hoặc chính họ cũng chưa từng mơ đẹp nếu không có những chất ấy. Tính khiêu khích ở đây như một trong những biểu hiện của sự tự do sáng tạo, cái tự do mà người nghệ sĩ đi tiên phong trong việc tự dành cho mình quyền thể hiện nó cho dù bị cấm đoán và vướng phải nhiều tranh cãi từ chính quyền. Con người không suy đồi vì những chất gây nghiện trong ca từ, họ nghèo nàn và tuyệt vọng nếu không có bất kì một lĩnh vực, một yếu tố nào trở thành điểm tựa để giúp sức vượt lên trên nỗi chán chường dai dẳng. 

Rodriguez là nhạc sĩ lớn bởi ông có một số tố chất của một người nghệ sĩ chân chính: tài năng, khả năng tiên tri, tinh thần sáng tạo bất vụ lợi... Có lẽ là tất cả những yếu tố đó. Deroit chưa từng là nơi dễ dàng để sống trong những năm 1900, một khu lao động nghèo nàn mà những người gốc Mexico như ông phải sống chen chúc, có nhà không có phòng ngủ hoặc nhà vệ sinh. Nơi duy nhất ông có thể cất lên tiếng hát của mình là ở quán bar và club mịt mù khói, ồn ào, tàn tạ... Rõ ràng, đó không phải bối cảnh lí tưởng cho một tài năng được thể hiện đúng tầm vóc của mình nhưng những giai điệu vẫn cất lên và cuộc gặp gỡ định mệnh với Mike, Coffey đã thay đổi hoàn toàn số phận của một tài năng bị bỏ quên. Dù thành công ở album đầu tay nhưng Coming from reality lại không đạt được những kì vọng như mong muốn, ở Mĩ, chúng chỉ bán được duy nhất 6 bản từ gia đình người hâm mộ duy nhất của ông. Người đàn ông này xứng đáng được công nhận nhưng ở Mĩ chẳng ai từng nghe thấy tên ông ấy, phải chăng là bởi ông ấy quá chính trị? Người ta dán chữ Cấm lên chiếc đĩa CD và còn cố tình “làm xước phần bài hát bằng đầu nhọn để đảm bảo nó sẽ không phát ra âm thanh được”. Đây là sự tàn nhẫn bậc nhất đối với âm nhạc và sự hạ thấp dễ gây tổn thương cho người nghệ sĩ. Nếu như Lorca sáng tác thơ như dự đoán trước cái chết của chính mình dưới chế độ độc tài “Khi tôi chết/ hãy chôn tôi với cây đàn ghi-ta/dưới cát” thì Rodriguez viết nhạc tiên tri trước số phận của mình trong “Cause” (một trong những ca khúc buồn bậc nhất của ông): “Cause I lost my job/ Two weeks before Christmas”, nhà thông thái dường như đã thấu tỏ trước những thực tại khốc liệt của mình, nói như cụ Nguyễn Du, là số phận của những người tài hoa bạc mệnh. Nhưng Rodriguez có phần may mắn hơn, bởi ông đã tìm được một cộng đồng trân trọng, tri âm và đồng cảm với những băn khoăn của mình. Thất bại trong phát hành album thứ 2, ông trở về với công việc cắt cỏ, phá dỡ tòa nhà tầm thường của mình để có thể trang trải cuộc sống. Vậy khía cạnh đời tư, con người cá nhân của một nhạc sĩ có thể định danh anh ta trở nên cao thượng, vĩ đại, khổng lồ không? Trong trường hợp này, tôi muốn dành sự trân trọng đến người nhạc sĩ này bởi những đóng góp và sự nỗ lực không ngừng của ông để thử nghiệm và không bỏ cuộc. Chi tiết người đàn ông cao gầy đi lang thang với chiếc đàn guitar đeo trên vai dường như chất chứa cái nặng nhọc của những con người nhỏ bé, lọt thỏm trong dòng chảy không ngừng của xã hội Mĩ, là sự âm thầm lặng lẽ đầy suy nghiệm về xã hội, con người, tình yêu... Dường như có thể nhìn thấy tất cả cái chát chúa, cái khao khát thầm kín, cái cảm xúc khó gọi tên của toàn bộ con người những năm 60 trong dáng vẻ của ông. Trong suốt sự nghiệp của mình, Rodriguez luôn ngại ngùng và khó trả lời cho câu hỏi của phóng viên về tầm vóc của những ca khúc của mình. Ông trao quyền hạn về phía độc giả “tôi nghĩ là nó hay. Dù vậy tôi đâu phải là người nên hỏi câu hỏi đó” và không thực sự tin tưởng vào việc danh tiếng của mình còn nổi hơn cả Elvis. Theo dõi cả hành trình của nhạc sĩ trong bộ phim tư liệu, luận điểm được xác lập là: người nghệ sĩ lớn không chỉ bởi tư tưởng lớn mà đôi khi, còn cần thêm đến khả năng chấp nhận những điều không thuận lợi hay những thử thách của điều kiện sống, số phận mà vẫn không đánh mất mình. Rodirguez là nhạc sĩ, bởi chính chiều kích tâm hồn và lòng tự trọng của chính ông với âm nhạc của mình. 

Sự bí ẩn về hành tung và thậm chí là cái chết của ông như một nút thắt trong toàn bộ bộ phim. Dường như, cộng đồng những người yêu mến âm nhạc Rodriguez đã dựng lên một cái chết trên sân khấu: “cầm súng và bắn vào đầu” để bảo toàn cho danh dự và sự bí ẩn kì lạ của ông. Khi không còn ai nghe nhạc, khi công chúng trở nên cáu gắt và hô hào cho những nỗi buồn rất nhân bản của nhân loại, phải chăng cũng là khi người nghệ sĩ đã hết vai trò lịch sử của mình? Không một ai biết thông tin chính xác về hành tung, chiều cao, thứ duy nhất họ có thể chắc chắn là ông ấy đeo kính râm và ngồi khoanh chân (hình ảnh có trong chiếc CD của Album). Chính Coffey cũng đã viết lời bạt trên bìa đĩa: “Nếu có điều gì bí ẩn và mơ hồn xung quanh một nghệ sĩ thì đó sẽ là nghệ si được biết dưới cái tên Rodriguez. Không ai bí ẩn và mơ hồ hơn ông ấy”. Như có điều gì đó hấp dẫn ở những ngôi sao nhạc Rock sống ẩn dật và biến mất. Đó có thể là Syd Barret, Peter Green hay như Bucky Wunderlick trong cuốn “Great Jones Street” của Don DeLillo. Nhưng không ai hoàn toàn trùng khớp với trường hợp đặc biệt của Rodriguez. Cuộc tìm kiếm thu hút được nhà báo, tiểu thuyết gia và thậm chí còn gợi nhắc một câu chuyện dài về dòng tiền thu được thực chất không đến tay người nhạc sĩ mà lại thuộc về bản quyền của công ty Mĩ. Việc nổi tiếng bên ngoài nước Mĩ không mấy quan trọng và việc không trả tiền bản quyền nước ngoài cho nghệ sĩ hoặc không thông báo cho họ về sự nổi tiếng ở nước ngoài là lỗ hổng trong ngành công nghiệp giải trí ở đất nước này. Không ai biết chuyện gì đã xảy ra, không ai có thêm được tư liệu gì ngoài việc lần theo những ca từ được để lại trong ca khúc của ông. Trước cuộc phỏng vấn từ đạo diễn, ông luôn đeo kính hoặc khoác lên mình những trang phục tối màu, có lẽ, ông cũng đang cố gắng giữ cho mình sự bí ẩn cuối cùng. Người nghệ sĩ không biết mình đã nổi tiếng, vẫn hằng ngày sống với công việc nặng nhọc, bộ phận người hâm mộ lại hoang mang, thậm chí lan truyền tin đồn về cuộc tự tử trên sân khấu. Đến đây, những luận điểm về tầm vóc của nhạc sĩ bắt đầu có một vài sự lung lay, vấn đề xoay quanh danh tính tác giả trở thành một trong những cơ sở để kết luận vị trí của họ trong nền âm nhạc thế giới, tương tự như cách những cuộc thảo luận vẫn liên tục diễn ra xoay quanh Hồ Xuân Hương là hiện tượng hay là một cá nhân. Nhưng cũng giống như cách các học giả vẫn công nhận tập Lưu hương kí và tính chất trào phúng rất riêng trong thơ Hồ Xuân Hương, giá trị và sức sống của album Coming From Reality, Cold Facts tự nó đã chứng minh được tầm vóc của nhạc sĩ trước khi người ta thực sự phát hiện ra ông không hề tự sát như lời đồn. 

Cuối cùng, Rodriguez vĩ đại hơn hình dung của tất cả chúng ta bởi ông có cho mình một cộng đồng người nghe: tư những người bạn thân thiết trong khu Deroit, những người có chuyên môn cao đến những người da trắng Nam Phi đang chờ đợi đêm lưu diễn của ông. Càng về cuối bộ phim, ta càng có thể cảm nhận tầm vóc và tinh thần của những người có niềm tin vào âm nhạc là loại hình dễ đồng cảm bậc nhất. Khoảnh khắc Stephen Segerman nhận được điện thoại từ Eva đến khi thực sự được xác nhận nhạc sĩ vẫn còn sống, ông đa thốt lên “Đó là một trong những khoảnh khắc tuyệt vời nhất đời tôi”. 5000 khán giả cùng hò reo, cùng xúc động, cùng gọi tên người nhạc sĩ như một khung cảnh huyền thoại – bởi nó tượng trưng cho lịch sử nỗ lực chống lại chế độ Apacthaie, nó là âm thanh của quá khứ, của hiện tại và của tương lai những người đã sống từ vai trò nạn nhân đến được tự do. Nhưng không phải cứ có người nghe là sẽ trở thành nhạc sĩ, thứ để lại ở những buổi lưu diễn là tinh thần Rodriguez, là niềm vui sướng và hạnh phúc trong cuộc hạnh ngộ của những người chưa từng được gặp nhau “người đàn ông này giống như Elvis trở về từ cõi chết”, “họ vẫn không tin là Rodriguez thực sự đang trên sân khấu đó”, “cứ như thể kể cả ông ấy không chơi nhạc, thì người ta cũng đã rất vui khi thấy ông rồi”. Người ta hiểu những gì ông muốn gửi, người ta hiểu nỗi cô đơn và trạng thái lạc lõng của cá nhân bị kìm hãm, hệt như thể ai trong số họ cũng đang nhìn thấy một phần của lịch sử mình. Con người Mexico ấy đã thoát khỏi sự phân biệt chủng tộc theo màu da, dưới sự giúp sức của đạo diễn M. Bendjelloul, người xem có thể nhìn thấy một thực tế ít được nhắc đến trong lịch sử hay truyền hình: không phải bất kì người da trắng nào cũng ủng hộ chế độ phân biệt chủng tộc hay họ không lên tiếng không phải không muốn mà bởi họ không thể “nếu anh lên tiếng chống lại phân biệt chủng tộc thì có khi sẽ bị ngồi tù ba năm”. Âm nhạc của ông đã cho những người bị mắc kẹt trong lịch sử, số phận và luật phân biệt chủng tộc cơ hội cất lên tiếng nói và gián tiếp giúp thay đổi mọi tứ. Bản thân bộ phim cũng có thể đóng góp một phần nhỏ vào viêc viết lai lịch sử của người da trắng ở Nam Phi. Cũng cần kể đến những người thưởng thức âm nhạc ủng hộ Rodriguez, không hẳn chỉ bởi họ cần nó để đấu tranh mà còn bởi nó mang đến cho họ một khoái cảm thẩm mĩ trong thời điểm xã hội có quá nhiều thứ ngột ngạt, nói như Kant, đó là “Sự phản hồi thẩm mĩ, cảm xúc thẩm mĩ là một cảm xúc tinh khiết, hoàn toàn khác biệt với những dục vọng và ham muốn”. Điều đó được thể hiện rõ ràng trong hành động của đám đông đủ mọi lứa tuổi, “khi tôi biểu diễn, họ nhảy ra khỏi chỗ ngồi và ùa tới sân khấu”, “Nam Phi khiến tôi thấy mình còn hơn cả một ông hoàng”. Ở chương sau của cuộc đời mình, Rodriguez đã thực sự trở thành một “nhạc sĩ lớn” đúng như cách hiểu thông thường nhất: có khán giả và có sân khấu lớn dành cho riêng mình. 

Sẽ thật thiếu sót nếu đến cùng, ta chỉ có thể vội vàng kết luận Rodriguez là một người may mắn, một dẫn chứng cho sự kiên trì và tin tưởng vào những điều tốt đẹp. Từ một con người bị bỏ rơi tới vị trí con người thực sự của mình, người nghệ sĩ đôi khi phải học cách chấp nhận những ánh nhìn không tốt của một số bộ phận, thậm chí trở nên trắng tay nhưng đến cuối cùng, họ vẫn không thể khước từ được những nhu cầu thúc đẩy phải sáng tác, dù đó là cảm giác đau đớn và tuyệt vọng nhất. Tôi xin mượn ý thơ của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều: “Cây đơm hoa bởi rễ đã mang hoa” như một lời kết để khẳng định sức sống mãnh liệt của một tài năng người Mexico.  

Tác giả: Vân Vân

Biên tập: Anh Thư