"KHẮC": SỰ TIẾP NỐI NGHỆ THUẬT TRANH KHẮC GỖ

Khắc gỗ là một trong những kĩ thuật lâu đời của nghệ thuật đồ họa in. Khác với hội họa giá vẽ, tranh khắc gỗ được hình thành thông qua một bản khắc trung gian trên các miếng gỗ lớn nhỏ.

Workshop KHẮC của Cham Atelier (20/09/2026) có thể được xem như là một mô hình nhập môn trải nghiệm cho người mới bắt đầu. Thông qua các bước chuẩn bị hình, di chuyển hình sang miếng gỗ, bắt đầu khắc bằng những đầu dao khác nhau, tiến hành lăn mực và thử in tranh, người tham gia tiếp xúc với thao tác cơ bản để tự tạo hình nên một sản phẩm tranh khắc gỗ có tính cá nhân. Từ trường hợp này, người viết đặt ra một vấn đề rộng hơn: những workshop thực hành nghệ thuật nói chung và workshop tranh khắc gỗ "Khắc" có vai trò như thế nào trong việc duy trì khả năng tiếp nối của các loại hình nghệ thuật thủ công trong đời sống đương đại?

Tranh khắc gỗ như một thực hành vật chất đặc thù

Woodcut thuộc nhóm in nổi. Những phần còn nổi trên bản gỗ sẽ nhận mực và hiện lên trên giấy; những phần đã bị khoét sâu không nhận mực và trở thành khoảng trắng. Cơ chế này khiến tư duy tạo hình của tranh khắc gỗ khác biệt đáng kể so với nguyên lí của não bộ thông thường khi vẽ trực tiếp. Đi ngược lại với việc bổ sung thêm các đường nét bằng bút vẽ, khắc gỗ lại xây dựng các tạo hình trên giấy thông qua việc loại bỏ vật liệu trên gỗ.

Do đó, người thực hành luôn phải tính toán từ trước, đồng thời, đến hình và nền, phần giữ lại và phần loại bỏ, bản khắc trên gỗ và hình ảnh sau khi in trên giấy. Đây là cơ sở tạo nên nhiều đặc trưng thẩm mỹ của tranh khắc gỗ: tính tương phản sáng - tối rõ, cấu trúc mảng miếng tương đối dứt khoát, đường nét có tính khái quát cao; và hơn cả, chính các dấu dao, thớ gỗ hoặc độ hiển thị không đồng đều của lớp mực lăn trên giấy có thể trở thành một phần cá tính của hình thức tác phẩm đầu ra.

Khắc gỗ từ rất sớm đã gắn với lịch sử nhân bản hình ảnh và văn bản. Trong lịch sử, kĩ thuật in từ ván gỗ có vai trò quan trọng ở Đông Á và châu Âu; tại Việt Nam, nguyên lí tương tự xuất hiện trong mộc bản và một số dòng tranh dân gian, tiêu biểu là Đông Hồ. Vào các thế kỉ XVI - XVIII, các làng nghề dân gian như Đông Hồ, Hàng Trống và Kim Hoàng đã hình thành nên những dòng tranh khắc gỗ riêng biệt. Đặc biệt hơn, mỗi dòng tranh lại chọn lựa loại giấy đặc trưng cho các sản phẩm của mình: người Đông Hồ sáng tạo ra giấy điệp, tranh Kim Hoàng in trên giấy đỏ, giấy hồng điều...

KHẮC và nỗ lực tái hiện lại trải nghiệm thực hành thủ công khắc gỗ

KHẮC là workshop thực hành làm tranh khắc gỗ do Cham Atelier tổ chức. Cham Atelier là một nhóm những người trẻ đang sinh sống tại Hà Nội, cùng có niềm yêu thích và sự quan tâm đối với các loại hình nghệ thuật thủ công. Workshop được xây dựng như một không gian trải nghiệm, nơi người tham gia có thể trực tiếp tiếp cận với các công đoạn cơ bản của quá trình làm tranh khắc gỗ.

Trong workshop KHẮC, người tham gia được tiếp cận những công đoạn cơ bản của quá trình tạo lập một bản khắc gỗ ở mức độ nhập môn, từ lựa chọn và điều chỉnh hình ảnh, chuyển mẫu lên bề mặt gỗ, xử lí bằng dao khắc đến phủ mực và thực hiện in thử. Việc trực tiếp thử nghiệm, trải qua toàn bộ chu trình thực hành khắc gỗ và in giúp những đặc tính kĩ thuật của bộ môn hiện lên rõ ràng, cụ thể hơn so với khi người xem chỉ quan sát thành phẩm của các nghệ sĩ.

Trong nghiên cứu về thực hành thủ công, những hiểu biết hình thành qua quá trình này thường được liên hệ với tri thức ẩn (tacit knowledge) và tri thức thân thể (embodied knowledge). Người thực hành, sau khi nắm bắt được trình tự các công đoạn tạo lập tranh trên phương diện lí thuyết, phải bắt tay vào trải nghiệm trực tiếp, phát triển khả năng cảm nhận và điều chỉnh lực tay, góc đặt dao, kiểm soát độ sâu của đường khắc, tốc độ thao tác cũng như hiệu chỉnh theo các phản ứng của vật liệu.

Đây là những dạng tri thức đặc biệt, rất khó được chuyển giao đầy đủ chỉ bằng các hướng dẫn thành văn từ người chỉ dẫn. Đó cũng chính là lí do các nghề thủ công truyền thống thường gắn với học nghề thông qua quan sát, luyện tập liên tục các thao tác tuần tự đã tri nhận được từ lí thuyết và tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất số lượng lớn. Trong trường hợp này, KHẮC của Cham Atelier mở ra cơ hội để người tham gia tiếp cận bộ môn từ chính quá trình thao tác, qua đó lĩnh hội những hiểu biết khó có thể đạt được nếu chỉ dừng ở quan sát hoặc nghe thuyết minh.

KHẮC và quá trình tái sản xuất xã hội của nghệ thuật thủ công tranh khắc gỗ

Khái niệm tái sản xuất xã hội của thực hành nghệ thuật có thể hiểu là quá trình một bộ môn liên tục tái tạo những điều kiện cho phép nó tiếp tục tồn tại trong đời sống xã hội. Với tranh khắc gỗ, quá trình này diễn ra khi các không gian thực hành tiếp tục được duy trì, công chúng có năng lực nhận biết những đặc trưng nổi bật, thú vị của bộ môn và những hình thức tiếp cận mới tiếp tục xuất hiện. Khi các mắt xích này suy yếu, số người biết làm, muốn học và phạm vi tiếp nhận của bộ môn cũng thu hẹp theo.

Bởi vậy, thông qua KHẮC, một dạng tri thức về bộ môn thực hành trnh khắc gỗ được lưu thông trong một mạng lưới xã hội rộng rãi, đồng thời được đặt vào một bối cảnh sử dụng mới của đời sống đô thị đương đại. Điều này giúp bộ môn mở rộng nguồn người thực hành tiềm năng, tăng khả năng nhận diện trong công chúng và tạo thêm những không gian để kĩ thuật tiếp tục được sử dụng, diễn giải và phát triển.

Tác giả: Anh Thư

Biên tập: Anh Thư