Tác phẩm văn học
KĨ THUẬT DÒNG Ý THỨC TRONG "HỒ" - KAWABATA YASUNARI
Kawabata vẫn luôn được người ta nhắc tới với những hồi tưởng về quá khứ, kí ức xưa cũ. Song, mạch tự sự của các sự kiện vẫn đóng vai trò trung tâm trong phần lớn tác phẩm của ông, và Hồ - tiểu thuyết viết năm 1950, là một trong những ngoại lệ. Tiểu thuyết dài khoảng 160 trang, song dường như toàn bộ dung lượng ấy đều dành để khắc hoạ dòng chảy của kí ức và ý thức. Vậy nhưng, ta không hề có cảm giác như đang lan man dài dòng, mà trái lại, dòng chảy ấy chuyển động một cách vô cùng mượt mà, và ẩn chứa dáng hình Kawabata trong đó. Bài viết này sẽ khám phá kĩ thuật dòng ý thức được sử dụng trong tiểu thuyết của Kawabata Yasunari.
Sắp xếp lại dòng chảy của kí ức theo mạch thời gian tuyến tính
Dòng kí ức có thể hỗn loạn, không theo trình tự thời gian tuyến tính, song chúng đều là những mảnh ghép cấu thành nên cuộc đời nhân vật Gimpei. Tôi sẽ sắp xếp lại những mảnh ghép ấy để tạo nên cuộc đời hoàn thiện của nhân vật trung tâm - một con người suốt đời bám đuôi những người con gái đẹp.
Bố Gimpei mất sớm, khi cậu bé còn nhỏ. Cậu theo mẹ về quê ngoại sống, song sau đó mẹ cậu cũng bỏ cậu đi, để cậu lại ở nhờ nhà bác ruột. Gimpei thường xuyên bị lạnh nhạt, khiến hắn lớn lên với sự tự ti: tự ti về hoàn cảnh cũng như về ngoại hình (bàn chân) xấu xí của mình. Hắn ta dần dần nảy sinh mong muốn muốn chiếm lấy chị họ, và cực đoan hơn: giết chết Yayoi. Khi trở thành thanh niên, Gimpei tham gia vào chiến tranh - điều này khiến nhân cách hắn trở nên ngày càng méo méo, biến dạng hơn, nhẫn tâm vứt bỏ đứa trẻ (có thể là con mình) còn đương đỏ hỏn. Cuộc chiến kết thúc, hắn trở thành một người giáo viên, gặp được cô học trò Hisako, say mê và bám đuôi cô trên đường cô về nhà. Về sau, hai người dần có một mối quan hệ lén lút, song bị bại lộ, khiến cho Gimpei bị đuổi khỏi ngành giáo. Hiện tại, ở tuổi 34, hắn là kẻ thất nghiệp, và vẫn chuyên đi bám theo những người con gái đẹp. Có một hôm (thời gian không xác định), hắn bám theo Machie - một học sinh trung học xinh đẹp; sau vài lần bám đuôi lén lút, trốn chui lủi ở rãnh, hắn quyết định bám theo cô vào lễ hội đom đóm, song cuối cùng, vào cuối ngày hắn ta lại ngồi ăn với một người phụ nữ đầy thô kệch và xấu xí. Hôm nay, hắn bám theo Miyako, bị cô quăng (hoặc ném) chiếc túi có 200000 yên vào người. Dù không bám đuôi vì tiền, “ma xui quỷ khiến” thế nào, hắn lại nhặt lấy chiếc ví. Và hiện tại, hắn đang đi nhà tắm, xông hơi, được một cô bé vệ sinh, matxa, chăm sóc cơ thể; hắn say mê cô và đặc biệt là giọng nói của cô.
Những mảnh kí ức được sắp xếp một cách đầy hỗn loạn. Chẳng hạn, trong chương đầu, câu chuyện khởi đi từ việc Gimpei đến Karuizawa và bước vào nhà tắm. Từ hoàn cảnh hiện tại ấy, hắn nhớ lại sự kiện chiếc túi xách của Miyako, rồi chuyển sang câu chuyện với Hisako. Đang hồi tưởng về Hisako, ý thức của Gimpei lại đưa hắn trở về tuổi thơ bên hồ cùng Yayoi. Sau đó, mạch truyện tiếp tục quay lại Hisako, trước khi trở về với không gian nhà tắm. Những sự kiện cách nhau nhiều năm được đặt gần nhau trong văn bản, trong khi những khoảnh khắc diễn ra liên tiếp lại bị ngắt quãng bởi hồi ức.
Đáng chú ý là sự chuyển tiếp từ câu chuyện Hisako về thời thơ ấu của Gimpei. Sau khi bỏ chạy đến một khu phố giải trí, một cảm giác bất chợt khiến hắn hình dung mình đang đứng bên hồ, trong làn gió từ núi thổi tới. Khung cảnh hồ nước phủ băng của quê mẹ hiện ra trong trí nhớ. Như vậy, một cảm giác của hiện tại đã đánh thức một không gian thuộc về quá khứ, rồi không gian ấy tiếp tục dẫn nhân vật trở lại những biến cố của tuổi thơ. Không có một lời thông báo rạch ròi rằng câu chuyện đang chuyển về quá khứ. Chính sự tương ứng giữa những cảm giác và hình ảnh đã tạo nên bước chuyển của ý thức.
Haydn Trowell, trong nghiên cứu The Aesthetics of Linked-Verse Poetry in Yasunari Kawabata’s The Lake (2020), đã phân tích chương đầu thành ít nhất 11 cảnh thuộc bốn tuyến truyện khác nhau. Những tuyến truyện ấy liên tục xuất hiện, tạm gián đoạn rồi trở lại, tạo nên sự vận động có tính liên tưởng. Tất cả chúng cùng là những mảnh ghép khắc họa nên cuộc đời của Gimpei: một người với đôi bàn chân xấu xí, số phận bi thương nhưng suốt đời theo đuổi những người con gái đẹp.
Bước chân bám đuôi những người phụ nữ - bước chân theo đuổi cái đẹp
Dòng ý thức của Gimpei là dòng chảy của những kí ức xuyên suốt cuộc đời Gimpei, đồng thời cũng đan xen những suy ngẫm, đánh giá của nhân vật về những kí ức ấy và sự hồi tưởng lại những xúc cảm, cảm giác trong các khoảnh khắc được nhớ lại.
Dòng chảy ấy không được sắp xếp theo mạch thời gian tuyến tính hay một logic xuyên suốt, mà dường như được gắn với nhau bằng sự “liên tưởng” - từ câu chuyện này, hình ảnh này mà nghĩ tới câu chuyện khác, hình ảnh khác. Điều này khiến chuyển động của ý thức không rõ ràng, logic song lại có một sự liền mạch lạ kì. Tiêu biểu là cách Miyako đưa Gimpei trở lại với Hisako. Khi nhớ về Miyako, hắn tự hỏi liệu một khoái cảm hoàn toàn từ một phía có thể tồn tại hay không. Hắn còn tưởng tượng rằng Miyako, dù sợ hãi khi bị bám theo, biết đâu cũng có một cảm giác thích thú nào đó mà chính cô không nhận thức được. Ngay sau những suy đoán ấy, kí ức về Hisako - người con gái đầu tiên mà hắn từng bám đuôi, xuất hiện. Ở đây, Miyako và Hisako được kết nối bằng một câu hỏi trong ý thức Gimpei. Hai người thuộc về những thời điểm khác nhau, nhưng cùng đánh thức nơi hắn những suy nghĩ về sự hấp dẫn, khoái cảm và quan hệ giữa người theo đuổi với người bị theo đuổi. Chính sự tương đồng trong cảm giác đã khiến câu chuyện chuyển từ người phụ nữ này sang người phụ nữ khác. Sự liên tưởng vì vậy trở thành nguyên tắc tổ chức tự sự, cho phép Kawabata nối liền những hồi ức vốn cách xa nhau trong thời gian.
Và như tôi đã viết: dòng chảy của ý thức chính là dòng chảy của quá khứ bám đuôi những người con gái đẹp của Gimpei - hay cũng chính là hành trình theo đuổi cái đẹp trong dáng hình những người phụ nữ.
Gimpei, với đôi bàn chân thô kệch và xấu xí, chính là một người lữ khách trên con đường theo đuổi cái đẹp. Mặc cảm về đôi chân của hắn có ý nghĩa đặc biệt khi đặt cạnh những người phụ nữ xinh đẹp. Đôi chân là một bộ phận của cơ thể khiến Gimpei tự ti, nhưng đồng thời cũng chính là phương tiện để hắn không ngừng đi theo những người con gái mà hắn khao khát. Hắn dùng phần cơ thể mà mình ghét bỏ nhất để tiến về phía những gì mình cho là đẹp đẽ nhất. Ở đây, đôi chân mang một nghịch lí: nó gắn liền với mặc cảm về cái xấu, nhưng lại duy trì hành trình tìm kiếm cái đẹp.
Sự đối lập ấy còn hiện lên trong mối quan hệ giữa Gimpei và những cô gái mà hắn bám đuôi. Hắn luôn đứng ở phía sau, dõi theo, tiến lại gần nhưng thường không thể thực sự tiếp cận. Với Miyako, việc bị phát hiện khiến hắn phải bỏ chạy. Với Hisako, mối quan hệ cuối cùng dẫn đến một tai tiếng khiến hắn mất việc. Với Machie, những lần lén lút theo dõi cũng không đưa hắn đến một sự gắn bó thực sự. Cái đẹp liên tục xuất hiện trước mắt Gimpei, nhưng mỗi lần hắn tưởng như đến gần nó, lại có một khoảng cách khác được thiết lập. Đặc biệt, khi nghĩ về cô gái mà mình bám theo trên con đường có những hàng cây bạch quả, Gimpei nhận thức được rằng cuộc đời hắn có thể kết thúc vào ngày mai, còn vẻ đẹp của cô gái cũng không thể tồn tại mãi mãi. Sự thoáng qua của vẻ đẹp được đặt bên cạnh sự hữu hạn của đời người. Bởi thế, phía sau ham muốn bám đuôi còn thấp thoáng nỗi buồn khi nhận ra cái đẹp đang trôi qua và không thể được giữ lại nguyên vẹn.
Tuy nhiên, liệu Gimpei thực sự đang theo đuổi cái đẹp, hay hắn muốn chiếm hữu cái đẹp để khỏa lấp mặc cảm về chính mình? Sự ám ảnh với những người phụ nữ không thể che khuất những phương diện lệch lạc trong hành vi của hắn. Từ những suy nghĩ cực đoan về Yayoi đến việc theo dõi Hisako, Machie và Miyako, hành trình của Gimpei luôn chứa đựng sự xâm phạm đời sống của người khác. Vì vậy, nếu xem hắn là một người lữ khách đi tìm cái đẹp, ta cũng phải thừa nhận rằng đây là một người lữ khách bất thường: hắn bị cái đẹp hấp dẫn, nhưng đồng thời lại tìm cách tiến đến nó bằng sự chiếm hữu.
Dòng chảy liền mạch nhưng mơ hồ của kí ức chính là hiện thân cho hành trình ấy: một hành trình mà dáng hình của đích đến chẳng rõ ràng, đường đi cũng nhạt nhòa, nhưng người lữ khách vẫn không ngừng bước đi về phía cái đẹp theo cách hắn vẫn hằng hình dung. Cứ một người con gái xuất hiện rồi biến mất, một người con gái khác lại hiện ra. Cứ mỗi khi một câu chuyện tưởng như đã kết thúc, kí ức về nó lại được đánh thức bởi một cảm giác mới trong hiện tại. Có lẽ chính sự luân chuyển không ngừng ấy khiến hình thức dòng ý thức trở nên đặc biệt phù hợp với thế giới tinh thần của Gimpei.
Sự đan xen của hai dòng ý thức
Dù ở phần trên của bài viết, tôi chủ yếu viết về dòng ý thức của Gimpei - cũng là nhân vật trung tâm của tác phẩm, song trong tác phẩm không chỉ có dòng ý thức của một nhân vật. Dòng ý thức của Miyako cũng xuất hiện, và hơn thế, được khắc họa bằng số lượng trang văn tương đối đáng kể. Đó là những tâm tư của người con gái có xuân sắc, đang ở những năm tươi đẹp nhất, nhưng tuổi trẻ ấy lại bị bào mòn đi bởi mối quan hệ với một lão già đã gần 70 tuổi.
Miyako và Gimpei hiện lên như hai nhân vật hoàn toàn trái ngược nhau về ngoại hình - Gimpei thì thô kệch, xấu xí; còn Miyako thì xinh đẹp, tươi trẻ (có lẽ bề ngoài là vậy). Phải chăng vì thể mà hai dòng ý thức ấy hoàn toàn tách biệt khỏi nhau? Chúng vẫn có những điểm giao nhau nhất định. Điểm giao đầu tiên là một điểm giao “trực quan”: Gimpei bám đuôi Miyako, và bị cô quăng (hoặc ném) túi vào mặt. Dù có thể họ chưa chạm vào nhau một cách “vật lí”, song vẫn có sự tiếp xúc gián tiếp giữa họ, dẫn tới việc kí ức họ có chung một sự kiện. Điểm giao tiếp theo, ẩn khuất hơn, nằm trong những mối quan hệ của họ. Tình cờ gặp cô bé Machie, Gimpei say đắm trước vẻ đẹp của nàng, thế nhưng hắn lại luôn có suy nghĩ tình yêu của nàng với chàng trai mà hắn thấy đi cùng nàng sẽ chóng tàn. Những hôm sau, Gimpei trốn ở một cái rãnh gần đó, hắn ta tiếp tục rình mò cuộc vui của đôi trẻ. Sau cùng, hắn quyết định bám đuôi cô vào lễ hội đom đóm ở địa phương - và lại thấy cô đi cùng người con trai khác, và người con trai đó chắc chắn cũng thích Machie. Chàng trai đó chính là em trai ruột của Miyako. Tuy Gimpei không thực sự có một mối quan hệ với Machie, song có thể coi đây là điểm giao tiếp theo giữa hai dòng kí ức (vì trong hai dòng kí ức đã cùng xuất hiện những con người giống nhau: Machie và em trai Miyako).
Thế nhưng, vẫn có một khoảng cách nhất định giữa hai dòng ý thức ấy, như giữa Miyako và Gimpei luôn có một khoảng cách “vật lí”,và Gimpei không thực sự quen em trai Miyako và Machie - những con người cùng xuất hiện trong dòng ý thức của họ. Chúng không hoàn toàn đồng nhất với nhau, và được Kawabata phân chia một cách khá “rạch ròi”: chúng không đan lồng vào nhau mà xuất hiện như hai phần độc lập. Phải chăng, Gimpei - người lữ hành, và Miyako - hiện thân của cái đẹp, mãi mãi là hai đường thẳng song song, dù Gimpei có bước đi tới mòn mỏi cả đôi chân? Phải chăng con người không bao giờ có thể thực sự chạm tới cái đẹp?
Liệu có “điểm kết” nào cho dòng chảy của kí ức và cuộc lữ hành theo đuổi cái đẹp?
Nếu tính theo thời gian tuyến tính, có lẽ chiều dài của cả tác phẩm chỉ trong khoảng 1-2 tiếng đồng hồ, khi Gimpei đang ở trong nhà tắm. Thế nhưng, nhờ kĩ thuật dòng ý thức, mà độc giả như thấy cả cuộc đời của Gimpei, của một kẻ xấu xí nhưng suốt đời bám theo những người phụ nữ đẹp. Hành trình ấy có điểm kết nào không? Và nếu có, phải chăng, hiện tại (ở nhà tắm), là điểm kết của hành trình bám đuôi và theo đuổi ấy -vì hiện tại luôn là điểm kết của kí ức? Chắc chắn là không, vì ngay trong hiện tại - ở nhà tắm, hắn ta cũng đang say mê vẻ đẹp và giọng nói ngọt ngào của cô bé đương tắm cho hắn.
Vậy nếu đó không phải điểm kết, thì phải chăng người phụ nữ xấu xí và bữa ăn cùng cô ta sau lễ hội đom đóm là điểm kết của dòng ý thức (vì nó cũng ở cuối tác phẩm) và của hành trình theo đuổi cái đẹp? Cô ta là một người phụ nữ thô kệch, xấu xí, mang một vẻ ngoài “hiện thực” tới đáng thương: một mình nuôi con, phải làm những công việc nặng nhọc vốn dành cho đàn ông và không hề có chút bẽn lẽn, e thẹn của thiếu nữ; hiện lên như một đối cực hoàn toàn trái ngược với Yayoi, với Hisako, với Machie, với Miyako, với cô bé ở nhà tắm. Gimpei theo đuôi vô số người phụ nữ đẹp, song cuối cùng, người duy nhất hắn thực sự nói chuyện cùng là một người phụ nữ vô cùng xấu xí - phải chăng hiện thực tàn nhẫn, châm biếm này khiến cho hắn thấy buồn bã, chua xót, và trở về nhà (hắn ta không tiếp tục rình mò ai nữa trong đêm ấy) với mắt cá chân đỏ ửng? Bàn chân - thứ được Gimpei dùng để theo đuôi “cái đẹp” trong mắt hắn đã bị cô ta làm đau, làm tổn thương; vậy phải chăng cô ta chính là kẻ đã đặt dấu chấm hết cho hành trình theo đuổi cái đẹp?
Câu trả lời, lần này, vẫn là không. Nếu xét theo mạch thời gian tuyến tính thì đêm ấy đã xảy ra trước ngày hôm nay - ngày mà hắn theo đuôi Miyako, bị ném (hoặc quăng) túi vào mặt. Sau “thất bại” ấy, hắn tới nhà tắm và tiếp tục say mê cô bé ở nhà tắm. Dù đây không thực sự là một cuộc bám đuôi, song ta vẫn có thể cảm nhận được sự “bám đuôi” về tinh thần: khi Gimpei hỏi dồn dập và nói rất nhiều, cố gắng thu hẹp khoảng cách giữa mình và cô gái chỉ muốn giữ khoảng cách với hắn như một kẻ xa lạ?
Vậy liệu lần này Gimpei đã thực sự chạm tới cái đẹp - hắn ta đã nói chuyện được với cô gái ở nhà tắm? Hắn ta, quả thực đã chạm tới được cái đẹp, nhưng không thể nắm bắt được. Tắm xong, hắn sẽ rời đi và cô gái kia sẽ trở thành một phần tiếp theo của dòng kí ức, bên cạnh những Yayoi, Hisako, Machie, Miyako,..., và cô sẽ biến mất khỏi cuộc đời hắn, như một cánh anh đào yếu mềm, rơi ngay khi gặp gió. Nhưng dáng hình của cánh anh đào ấy sẽ không bao giờ biến mất trong tâm trí Gimpei, và nó sẽ thôi thúc hắn đi tìm những cánh anh đào khác: mỏng manh, "đẹp và buồn".
Không biết, hôm nay chân Gimpei có còn đau không? Nhưng nếu đau, thì hắn vẫn sẽ bước đi - những bước chân đi tìm những cánh anh đào mong manh nhưng kiêu sa và đẹp đẽ. Bị Miyako ném (hoặc quăng) túi vào mặt tới ngã nhào, song hắn với tới nhà tắm hơi, say mê người con gái. Bị tố giác, đuổi khỏi ngành giáo, hắn vẫn lén lút cùng Hisako. Hắn sẽ chỉ dừng lại khi trong tay nắm được thật chặt một cánh đào, nhưng trớ trêu thay, điều này sẽ chẳng bao giờ xảy ra. Vì cánh anh đào sẽ mãi phù du và hư ảo như những sắc hồng nhàn nhạt và mờ nhòa trong không gian…
Người lữ hành sẽ mãi mãi bước đi, vì anh ta mãi mãi chẳng thể chạm tới cái đẹp. Dù chân có đỏ ửng, có đau, dù anh ta có gặp những điều xấu xí ngăn trở trên hành trình ấy, thì anh ta vẫn sẽ bước đi, vẫn sẽ theo đuổi cái đẹp và mọi hiện thân của cái đẹp tới khi đôi chân đã mỏi mòn và trái tim chẳng còn đập nữa. Không có điểm kết nào cho cuộc lữ hành theo đuổi cái đẹp…
Tác giả: Minh Hà, Anh Thư
Biên tập: Anh Thư