Sự kiện văn hóa, nghệ thuật
LƯU GIỮ TRẢI NGHIỆM TẠI SEALS 35
Từ ngày 3 đến ngày 5 tháng 6 năm 2026, tôi đã cùng Minh Sơn và TS. Nguyễn Đức Long tham dự Hội thảo thường niên lần thứ 35 của Hiệp hội Ngôn ngữ học Đông Nam Á (SEALS 35), tổ chức tại Đại học Công nghệ Nanyang (NTU), Singapore. Báo cáo tại hội thảo là công trình chung của tôi, Minh Sơn, TS. Lương Thị Hiền và TS. Nguyễn Đức Long, tập trung vào việc làm rõ sự kiến tạo diễn ngôn về chủ thể dân tộc thiểu số trong sách giáo khoa Tiếng Việt và Ngữ văn giai đoạn 1976 - 2026.
SEALS, viết tắt của Southeast Asian Linguistics Society, là một diễn đàn kết nối các học giả, nhà nghiên cứu và sinh viên quan tâm đến ngôn ngữ Đông Nam Á. Chuỗi hội thảo bắt đầu từ năm 1991, hướng đến việc trao đổi kết quả nghiên cứu, phát triển hợp tác chuyên môn và thúc đẩy hoạt động tư liệu hóa, nghiên cứu, giảng dạy, duy trì các ngôn ngữ trong khu vực. Hội thảo đặc biệt quan tâm đến những ngôn ngữ ít được nghiên cứu, ngôn ngữ của cộng đồng thiểu số và ngôn ngữ có nguy cơ mai một. Phạm vi chú ý này bao quát nhiều ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ hiện diện ở Đông Nam Á, như Nam Á, Nam Đảo, Hmông-Miền, Tạng-Miến và Tai-Kadai. SEALS 35 tiếp nhận các nghiên cứu từ ngữ âm, âm vị học, hình thái-cú pháp đến ngữ nghĩa, ngữ dụng, ngôn ngữ học lịch sử, phân tích diễn ngôn và ngôn ngữ học xã hội. Những vấn đề về tiếp xúc, tư liệu hóa và phục hồi ngôn ngữ cũng thuộc phạm vi hội thảo.
Các bài trình bày được giới thiệu trong chương trình cho thấy những hướng khai thác khác nhau từ ngữ liệu khu vực. TS. Laura Arnold, Đại học Quốc gia Australia, khảo sát các ngôn ngữ ở quần đảo Raja Ampat, gần phía tây bắc New Guinea. Từ những đặc điểm thanh điệu và trọng âm, nghiên cứu xem xét quá trình hình thành thanh điệu trong quan hệ với lịch sử tiếp xúc ngôn ngữ. Trong khi đó, TS. Phan Trang, Đại học Ca’ Foscari Venice, phân tích loại từ và các yếu tố “những”, “các”, “một” trong tiếng Việt, qua đó thảo luận về cấu trúc danh ngữ, cách biểu đạt số lượng và quy chiếu.
Trong chương trình chính của hội thảo, báo cáo của tôi cùng Minh Sơn và hai thầy cô đã trình bày sự lựa chọn tiếp cận sách giáo khoa như một không gian kiến tạo những diễn ngôn về các cộng đồng nhóm người trong xã hội Việt Nam. Qua các thao tác phân tích ngôn ngữ và hình ảnh trong SGK từ năm 1976 - nay, nghiên cứu ghi nhận sự chuyển dịch từ cách biểu đạt dân tộc thiểu số chủ yếu gắn với các yếu tố chính trị - quân sự sang gắn với trường văn hóa - thẩm mĩ. Tuy nhiên, sự gia tăng những hình ảnh tích cực chưa đồng nghĩa với việc tiếng nói, kinh nghiệm cá nhân và đời sống đương đại của các chủ thể được thể hiện đầy đủ hơn. Trọng tâm của báo cáo là sự khác biệt giữa việc một cộng đồng được giới thiệu và vấn đề họ có không gian tự biểu đạt chính mình, được nói lên những suy tư, tâm hồn, thể hiện tính cách của dân tộc mình. Từ đó, chúng tôi mong muốn gợi mở cách xây dựng học liệu tôn trọng sự đa dạng, chú ý đến bối cảnh cụ thể và vai trò chủ động của các cộng đồng.
Bên cạnh hoạt động trình bày nghiên cứu, hội thảo còn tạo điều kiện cho các cuộc trao đổi về hợp tác học thuật và xuất bản. Các cuộc thảo luận cũng đề cập đến định hướng nâng cao chất lượng và chuẩn bị những điều kiện để Vietnam Social Sciences Review gia nhập chỉ mục Scopus.
Hoạt động của SEALS được tiếp nối qua Journal of the Southeast Asian Linguistics Society (JSEALS), tạp chí có phản biện do Nhà xuất bản Đại học Hawaiʻi xuất bản. Cùng với hội thảo thường niên, tạp chí góp phần duy trì không gian trao đổi và phổ biến các nghiên cứu về ngôn ngữ Đông Nam Á. Trong khuôn khổ hội thảo, rất hi vọng báo cáo của chúng tôi đã góp thêm một góc nhìn từ việc phân tích diễn ngôn sách giáo khoa Việt Nam, làm rõ cách ngôn ngữ và hình ảnh định hình sự hiểu biết về các cộng đồng dân tộc thiểu số trong nhà trường.
Người viết: Anh Thư, Minh Sơn
Biên tập: Anh Thư