Tác phẩm văn học
VỀ CHUYỆN "GÂY ÁN" TRONG MỘT SỐ SÁNG TÁC CỦA HIGASHINO KEIGO
Higashino Keigo là một nhà văn trinh thám nổi tiếng người Nhật, một trong những cây bút tạo nên thành công của truyện trinh thám tại xứ sở mặt trời mọc. Người ta thường mô tả trinh thám của Higashino như một thứ trinh thám “khác”, không quá ghê rợn, máu me nhưng khiến người ta rùng mình và suy ngẫm.
Vậy, điều gì làm nên sự khác biệt của trinh thám Higashino Keigo? Tất yếu, nó tới từ “vụ án” - khái niệm trung tâm và cốt lõi của bất cứ một tác phẩm trinh thám nào. Trong vụ án, thường có 4 đối tượng quan tâm chính: nạn nhân, người phá án, nhân chứng, hung thủ. Trong bài viết này, tôi sẽ bàn về đối tượng cuối cùng - những người tạo nên các “vụ án”. Như bao câu chuyện trinh thám khác, những tác phẩm trinh thám của Higashino Keigo cũng có hung thủ. Vậy điều gì làm nên sự khác biệt của hung thủ trong sáng tác của ông?
Về động cơ gây án
Mỗi một hình tượng hung thủ đều mang một động cơ gây án, dù cho có vì “quá chán, không biết làm gì”. Nhìn nhận động cơ gây án của hung thủ trong những tác phẩm trinh thám đời đầu như Sherlock Holmes, những truyện ngắn của Edgar Allan Poe hay Chiếc nhẫn tình cờ - thường góp phần khẳng định thêm tính ác, tính ích kỉ của nhân vật: vì của cải, thể diện, địa vị, che giấu bí mật, hay chỉ đơn giản vì ám ảnh đầy biến thái. Tới “cha đẻ” của tiểu thuyết trinh thám Nhật - Edogawa Ranpo, người chịu nhiều ảnh hưởng của Poe, động cơ gây án của hung thủ vẫn xoay quanh những ám ảnh tâm lí bệnh hoạn. Có thể thấy, thông thường những động cơ gây án thường xoay quanh các vấn đề trong tâm lí hoặc vì lợi ích mang tính vật chất (dù Poe, Edogawa có đổi mới, nhưng dường như nó vẫn “tầm tầm”).
Tới Keigo, ở một số tác phẩm tiêu biểu, động cơ gây án trong các sáng tác trinh thám của ôn đã được khái quát thành một vấn đề mang tính hiện sinh. Mọi sự kiện về sau của án mạng thường xuất phát từ một khủng hoảng hiện sinh: như Ishigami - người yêu toán học nhưng bất lực trước sự chết dần của toán học trong môi trường học đường, bất lực trước sự chán nản của học sinh trước môn Toán (Phía sau nghi can X); như Naoto - người luôn cảm thấy bất tài, tự ti và luôn bị coi nhẹ so với cô em họ Rino của mình, khiến cho anh ta chẳng còn tin vào bản thân(Hoa mộng ảo);… Như Ryoji trong Bạch dạ hành - người đã gặp phải một khủng hoảng hiện sinh khi mới là cậu bé 11 tuổi. Chứng kiến cảnh cha mình, người cha mình vẫn thường ngày tôn kính, biến thành một con ác quỷ hoàn toàn bị kiểm soát bởi dục vọng; và càng trớ trêu thay khi người bị cưỡng hiếp lại chính là người bạn thân thiết, tri kỉ của mình: chỉ ngay trong vài phút ấy thôi, một khủng hoảng về hiện sinh đã được đẩy lên cao trào. Sự hoài nghi sâu sắc về những giá trị, những niềm tin của Ryoji vốn đã âm thầm nảy mầm khi cậu bé âm thầm chứng kiến cảnh mẹ ngoại tình; tới khi này đã hoàn toàn bùng nổ - khi thấy người cha của mình “hoá thú”. Cuối cùng, khủng hoảng ấy đã dẫn tới một hành động (có lẽ không hẳn được suy ngẫm kĩ lưỡng, mà bị vô thức thôi thúc) - giết cha: như một sự giải thoát khỏi cơn “sang chấn” quá dữ dội với một tâm hồn 11 tuổi.
Từ đó, “gây án” trở thành một cách để “sống”, để hiện hữu trên cuộc đời này, nói đúng hơn phải là một giải pháp tạm thời, một liều thuốc gây mê để họ tạm quên đi những khủng hoảng đang có trong thực tại. Ai trong chúng ta, luôn vô thức mong muốn được sống. Thế nên, ngay khi gặp những thách thức, khủng hoảng với sự sống của chính mình; con người ta ngay lập tức bấu víu vào những giá trị nào đó: hai mẹ con hàng xóm, một loài “hoa mộng ảo”, một người con gái,… “Gây án” là hành động để bảo vệ giá trị ấy, từ đó cũng chính là hành động để bảo vệ sự sống của mình.
Về cách thức gây án
Đa phần các vụ án trong sáng tác của Higashino Keigo (trừ những vụ án trả thù hoặc bản thân vụ án nhằm mục đích che giấu một tội ác/bí mật khác) thì hành động gây án của hung thủ (vụ án gốc - ví dụ như trong Bạch dạ hành thì Ryoji giết cha được coi là vụ án gốc) đều được dùng “sức lực vật lí” nhiều hơn là tính toán tinh vi. Điều này là bởi đây là những hành động bộc phát của con người khi bị đẩy vào những tình thế như đã viết - những khủng hoảng hiện sinh. Vì quá sốc, sụp đổ khi thấy cha hoá quỷ, Ryoji giết cha (Bạch dạ hành); vì hoảng loạn, hai mẹ con Yasuko đã giết chết Togashi (Phía sau nghi can X); vì cảm xúc dồn nén, Masaya đã giết người chú của mình (Ảo dạ). Đa phần những sáng tác của Higashino thì vụ án gốc đều có hành động gây án là hành động bộc phát - thể hiện một niềm tin rằng bản chất của con người không hoàn toàn là ác độc
Nếu gây án là hành động bộc phát, thì quá trình che giấu, nguỵ tạo lại là một quá trình trí tuệ. Sự tinh vi, khôn ngoan tới mức ranh mãnh của hung thủ được bộc lộ toàn vẹn nhất ở quá trình này - đặt mối quan tâm chủ yếu vào quá trình che giấu thay vì gây án (đa phần). Càng che giấu, dường như hung thủ càng xấu xa, tha hoá hơn; nhưng cũng càng che giấu, càng tinh vi và gian xảo thì hắn ta lại càng thấy có lỗi, dằn vặt, day dứt. Vì vậy, hung thủ trong sáng tác của Keigo hiện lên “người” hơn những motif hình tượng hung thủ biến thái, trí tuệ, không thấy hối lỗi sau khi gây án hay không có một chút lung lay, dằn vặt. Trong Phía sau nghi can X, Ishigami - một nhà toán học thiên tài, người đã tạo nên một bản kế hoạch tỉ mỉ, chi tiết để che giấu đi sự thật, cũng đã cảm thấy tội lỗi sau những tháng ngày che giấu. Ban đầu, anh ta vô cùng thản nhiên, coi rằng việc đó là đúng, là cần và nên làm để bảo vệ hai mẹ con Yasuko cũng như bảo vệ ý nghĩa của cuộc đời chính mình; thế nhưng càng bước chân vào con đường nguỵ tạo, che giấu đi chân tướng vụ án, anh ta càng thấy dằn vặt: khi phải tước đoạt đi mạng sống kẻ vô tội, khi phải trở thành kẻ ác trong mắt người mình yêu, và cuối cùng sự dằn vặt ấy biến thành những giọt nước mắt nghẹn ngào cùng tiếng thét xé lòng nơi phòng giam ở cuối tác phẩm.
Về cách thức che giấu tội ác, ta thường thấy các hung thủ sử dụng những điểm mù trong tâm lí. Đó có thể là điểm mù tâm lí với người phá án - những “thám tử” dưới danh tính là cảnh sát, thám tử hay một nhân vật xuyên suốt nhiều tác phẩm: giáo sư thiên tài Yukawa Manabu. Hung thủ xây dựng nên những ngộ nhận, bẫy tâm lí gây cản trở quá trình điều tra (chủ động hoặc vô thức): con không thể giết cha, đặc biệt là đứa nhóc 11 tuổi (vô thức); lầm tưởng về thời gian vụ án xảy ra (chủ động) - như trong Phía sau nghi can X. Bằng cách tạo nên một vụ án giả, Ishigami đã thành công gây nhầm lẫn cho cảnh sát, khiến quá trình điều tra của họ đi sai hướng: cố gắng chứng minh bằng chứng ngoại phạm của hai mẹ con Yasuko là giả. Càng đi theo con đường đó, họ càng xa rời chân tướng thực sự - đây chính là điều Ishigami muốn.
Đó cũng có thể là điểm mù về tâm lí đối với các nhân chứng: có một lí do tâm lí nào đó khiến cho họ không thể khai ra chân tướng thực sự. Trong Hoa mộng ảo, những điểm mù ấy được hình thành dày đặc, phức tạp, hoàn toàn “bịt miệng” nhân chứng. Đầu tiên, đó là nỗi sợ bị liên đới và ảnh hưởng: khiến cho những thành viên trong ban nhạc không dám khai ra sự tồn tại của hoa mộng ảo. Đó cũng là mong muốn chiếm giữ bí mật về hoa mộng ảo cho riêng mình - để chiếm lợi từ nó. Trong Án mạng mười một chữ, đó là một lời thề chung của 10 người sống sót: cùng khai chung một lời khai giả. Đó cũng là một tâm lí muốn che giấu sự thật, che giấu đi tội ác của mình. Hung thủ Fuyuko hiểu rõ và đã lợi dụng điều này, biến chúng trở thành những bàn tay vô hình bóp nghẹt nhân chứng, không cho học hội vén màn sự thực. Những “điểm mù” ấy, dù có thể không do hung thủ chủ ý tạo nên, cũng góp phần cho tội ác trở nên “bí mật”, chân tướng càng khuất lấp hơn.
“Việc nghĩ ra một bài toán vô cùng khó và việc giải bài toán đó, việc nào khó hơn?”
Có lẽ, trong sáng tác của Higashino Keigo thì hai việc này đều “khó” như nhau. Việc “nghĩ ra một bài toán vô cùng khó”, tức là trong quá trình gây án của hung thủ, là một quá trình vô cùng tỉ mỉ và công phu. Chính điều ấy là nền tảng cho sự khó khăn, thử thách trong việc “giải bài toán đó”.
Phải chăng người ta thích văn của Higashino Keigo vì nó có những “vụ án khó”? Quả thực không sai, nhưng chỉ là một phần. Tôi nghĩ, điều làm ông khác biệt với những nhà văn trinh thám khác không chỉ ở những cái khó, công phu, tỉ mỉ trong xây dựng vụ án, mà còn nằm ở “cái khó” khi đọc. Đọc văn ông chưa bao giờ là dễ, nó không cho phép ta nhìn nhận hung thủ nói riêng và nhân vật nói chung bằng lăng kính nhị phân: tốt-xấu, thiện-ác. Nó khiến ta day dứt và dằn vặt giữa niềm thương cảm và sự trách cứ.
Vì thế mà mỗi một tác phẩm của Keigo luôn để lại một dư âm nào đó trong tôi. Dù có thể quên đi cốt truyện, nhân vật, nhưng tôi không thể nào quên đi được những cảm xúc khi đọc: những thương cảm và cả trách móc Ryoji; những giọt nước mắt đã rơi cùng Yasuko, Ishigami; những dằn vặt của Yukawa tôi đã đồng cảm cùng khi đứng trước lựa chọn giữa tình cảm và chân lí, sự thật. Thiết nghĩ, đây mới là điều thực sự tạo nên thành công của Higashino Keigo và những trang văn của ông trong lòng bạn đọc.
Tác giả: Minh Hà
Biên tập: Anh Thư